औद्योगिक विकास

1. प्रश्न: “उद्योग” म्हणजे काय?
   उत्तर: कच्च्या मालाचा उपयोग करून त्याला मूल्यवर्धित उत्पादनात रूपांतरित करणारी आर्थिक क्रिया म्हणजे उद्योग.

2. प्रश्न: औद्योगिक विकासाचे महत्त्व काय आहे?
   उत्तर: रोजगार निर्मिती, राष्ट्रीय उत्पन्न वाढ, निर्यात वृद्धी, उपयोगितांचा विकास, आर्थिक संवर्धन इत्यादी.

3. प्रश्न: भारतात औद्योगिक विकासाला आड येणाऱ्या अडचणी कोणत्या आहेत?
   उत्तर: भौतिक पायाभूत सुविधांचा अभाव, कर्जाचा तुटवडा, कौशल्यांची कमतरता, पर्यावरणीय नीयम अवरोध, बाजार उपलब्धतेचा अभाव.

4. प्रश्न: औद्योगिक नीति 1991 ची प्रमुख वैशिष्ट्ये काय होती?
   उत्तर: उदारीकरण, खाजगी भागीदारीला प्रोत्साहन, सरकारी नियंत्रण कमी करणे, विदेशी गुंतवणूक आकर्षित करणे.

5. प्रश्न: “लघु उद्योग” व “मध्यम उद्योग” यात मुख्य फरक काय आहे?
   उत्तर: निविष्ट पूंजी (investment) व एकूण कर्मचार्‍यांची संख्या. (उदा. लघु उद्योगात कमी पूंजी, कमी कर्मचारी, अधिक लवचीकता)

6. प्रश्न: औद्योगिक क्षेत्राचे तीन प्रमुख प्रकार कोणते?
   उत्तर: कच्चे स्वरूप उद्योग, पूरक उद्योग, पुर्नप्रक्रिया उद्योग.

7. प्रश्न: भू–उद्योग म्हणजे काय?
   उत्तर: ज्या उद्योगाला सुरू करण्यासाठी जमीन, खनिज, जल स्त्रोत इत्यादी आधार लागतात ते भू–उद्योग.

8. प्रश्न: शाखा उद्योग (ancillary industry) म्हणजे काय?
   Antwort: मुख्य उद्योगाला कच्चा माल, भाग पुरवठा करणारे उद्योग.

9. प्रश्न: “उद्योगीकृत राज्ये” म्हणजे काय?
   उत्तर: त्या राज्ये ज्यांच्यात औद्योगिक क्षेत्र जोरदार आहे आणि आर्थिक विकास वेगवान आहे.

10. प्रश्न: महाराष्ट्रातील काही प्रमुख उद्योग केंद्रे नावात घाला.
    उत्तर: मुंबई (वस्त्र, पेट्रोकेमिकल), अहमदनगर, पुणे, नाशिक, कल्याण–डोंबिवली.

---

भाग – सार्वजनिक क्षेत्र

11. प्रश्न: सार्वजनिक क्षेत्र (Public Sector) म्हणजे काय?
    उत्तर: उद्योग किंवा संस्था ज्या सरकारद्वारे मालकीवाली व नियंत्रित केली जातात ते सार्वजनिक क्षेत्र.

12. प्रश्न: सार्वजनिक क्षेत्राचे फायदे कोणते?
    उत्तर: सामाजिक कल्याण, नफा न पाहता सेवा, आदर्श उदाहरण निर्माण करणे, भाविकता व आवश्यक सेवा पुरविणे.

13. प्रश्न: सार्वजनिक क्षेत्रातील काही समस्या कोणत्या आहेत?
    उत्तर: कार्यप्रणालीतील अकार्यक्षमता, राजकीय हस्तक्षेप, खर्च नियंत्रण कमी, मनुष्यबळाची समस्या.

14. प्रश्न: “स्टॅच्युटरी कॉर्पोरेशन” म्हणजे काय?
    उत्तर: विशिष्ट कायद्याद्वारे निर्माण केलेली सार्वजनिक क्षेत्रीय संस्था.

15. प्रश्न: सरकार कंपन्या (Government Companies) आणि स्टॅच्युटरी कॉर्पोरेशनमध्ये फरक काय?
    उत्तर: सरकार कंपन्या कंपनी कायद्यानुसार चालतात; स्टॅच्युटरी कॉर्पोरेशन खास कायद्याद्वारे स्थापन.

16. प्रश्न: सार्वजनिक क्षेत्रात भागीदारी (Disinvestment) म्हणजे काय?
    उत्तर: सरकारी हिस्सा खाजगी हातात विकणे, म्हणजे सरकारची मालकी कमी करणे.

17. प्रश्न: सार्वजनिक क्षेत्रीय उद्यम (PSU) चा अर्थ काय?
    उत्तर: अश्या उद्योगांना जे सरकारचे नेतृत्व व नियंत्रण असतात आणि आर्थिक, सामाजिक उद्दिष्टे साधतात.

18. प्रश्न: सार्वजनिक क्षेत्रातील सुयोग्य उदाहरणे नावात घाला.
    उत्तर: BHEL, ONGC, Indian Railways, Bharat Electronics, Coal India.

19. प्रश्न: सार्वजनिक क्षेत्राचे उद्दिष्ट नफा नसून कोणता?
    उत्तर: समाज कल्याण, राष्ट्रीय आणि सामाजिक धोरणे अंमलात आणणे.

20. प्रश्न: सार्वजनिक क्षेत्रातील कामगारांना दिले जाणारे फायदे कोणते?
    उत्तर: स्थिर नोकरी, पगार व पेन्शन, कामगार कल्याणाचे योजना इत्यादी.

---

भाग – खाजगी क्षेत्र (Private Sector)

21. प्रश्न: खाजगी क्षेत्र म्हणजे काय?
    उत्तर: उद्योग किंवा सेवा जे व्यक्ती, कॉर्पोरेट्स किंवा समूहाद्वारे चालवले जातात.

22. प्रश्न: खाजगी क्षेत्राचे गुणधर्म कोणते?
    उत्तर: नफा स्मोहन, तीव्र स्पर्धा, नवीन संकल्पना स्वीकारणे, ग्राहक केंद्रितता.

23. प्रश्न: खाजगी क्षेत्रातील जोखीम कोणती आहे?
    उत्तर: बाजारातील अनिश्चितता, आर्थिक चक्र, स्पर्धात्मक दबाव, पूंजी अभाव.

24. प्रश्न: खाजगी क्षेत्राचा सकारात्मक प्रभाव काय असू शकतो?
    उत्तर: नवोन्मेष (innovation), अधिक कार्यक्षम सेवा, पूंजी आकर्षण, तीव्र प्रतिस्पर्धा.

25. प्रश्न: सार्वजनिक आणि खाजगी क्षेत्रातील मुख्य फरक काय आहे?
    उत्तर: सार्वजनिकमध्ये सरकारी मालकी व कल्याण हेतू, खाजगीमध्ये व्यक्ती मालकी व नफा हेतू. Shaalaa.com

26. प्रश्न: खाजगी क्षेत्रातील उदाहरणे द्या.
    उत्तर: Reliance, TCS, Infosys, Adani, private hospitals, private स्कूल.

27. प्रश्न: खाजगी क्षेत्राचा विकास कसा होऊ शकतो?
    उत्तर: सुटी धोरण, कर सवलती, पूंजी उपलब्धता, कौशल्य विकास.

28. प्रश्न: खाजगी क्षेत्र आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील सहकार्याचे प्रकार कोणते?
    उत्तर: सार्वजनिक–खाजगी भागीदारी (PPP), संयुक्त उपक्रम (Joint Ventures), अनुबंध आधारित सेवा.

29. प्रश्न: विभाजन (privatization) म्हणजे काय?
    उत्तर: सार्वजनिक व्यवसाय खाजगी हातात देणे किंवा सरकारी हस्तक्षेप कमी करणे.

30. Prashna: खाजगी क्षेत्रातील अनुकूलता वाढवण्यासाठी सरकार काय उपाय करू शकते?
    उत्तर: नियामक सुधारणा, कर प्रेरणा, सुट्टी भूखंड, वित्तीय दिलासा.

---

भाग – सेवा क्षेत्र

31. प्रश्न: सेवा क्षेत्र म्हणजे काय?
    उत्तर: प्रत्यक्ष उत्पादन न करता सेवा पुरवणाऱ्या आर्थिक उपक्रमांना सेवा क्षेत्र म्हणतात (उदा. शिक्षण, आरोग्य, वित्त, पर्यटन).

32. प्रश्न: सेवा क्षेत्राचे महत्व काय आहे?
    उत्तर: GDP मध्ये मोठा वाटा, रोजगार निर्माण, निर्यात सेवा (IT, BPO), आर्थिक वाढ सुधार.

33. Prashna: भारतात सेवा क्षेत्राचा GSDP मध्ये वाटा किती आहे?
    उत्तर: राज्यानुसार बदलतो; महाराष्ट्रात ~ 54.5% असल्याचे काही अभ्यास म्हणतात. Evidyarthi

34. प्रश्न: कृषि, औद्योगिक आणि सेवा क्षेत्रांमधील फरक काय आहे?
    उत्तर: कृषि = उत्पादन आधारित, औद्योगिक = वस्तू उत्पादन, सेवा = गैर–भौतिक सेवा.

35. प्रश्न: “IT/ITES सेवा” म्हणजे काय?
    उत्तर: माहिती तंत्रज्ञान (IT) व तंत्रज्ञान आधारित सेवा (ITES) जसे की कॉल सेंटर, सॉफ्टवेअर विकास.

36. प्रश्न: सेवा क्षेत्रातील चुनौत्या कोणत्या आहेत?
    उत्तर: गुणवत्तेची टिकाव, कौशल्यांची कमतरता, आधारभूत सुविधा, ग्राहक अपेक्षा वाढणे.

37. प्रश्न: पर्यटन सेवा कशी सेवा क्षेत्राची उपशाखा आहे?
    उत्तर: अतिथी सुविधा, प्रवास आयोजित करणे, सांस्कृतिक अनुभव यांची सेवा पुरवते.

38. प्रश्न: वित्तीय सेवा म्हणजे काय?
    उत्तर: बँकिंग, विमा, निधी व्यवस्थापन, इन्शुरन्स, कर्जपुरवठा — आर्थिक सेवा.

39. प्रश्न: सेवा क्षेत्राची निर्यात कशी केली जाते?
    उत्तर: सॉफ्टवेअर निर्यात, बीपीओ सेवा, टूरिजम सेवा (विदेशी ग्राहक), शैक्षणिक सेवा.

40. प्रश्न: सेवा क्षेत्रातील “नवोन्मेष” का आवश्यक आहे?
    उत्तर: ग्राहक अनुभव सुधारण्यासाठी, स्पर्धेत टिकण्यासाठी, नवीन सेवा मॉडेल विकसित करण्यासाठी.

---

भाग – मिश्र प्रश्न (Industrial + Public + Private + Service)

41. प्रश्न: सार्वजनिक–खाजगी भागीदारी (PPP) म्हणजे काय?
    उत्तर: सरकार आणि खाजगी क्षेत्र एकत्र येऊन काही प्रकल्प चालवणे, जोखीम, खर्च व लाभ वाटणे.

42. प्रश्न: “राष्ट्रीयकरण” म्हणजे काय?
    उत्तर: खाजगी उद्योग सरकारला हस्तांतरित करणे.

43. प्रश्न: “निजीकरण (Privatization)” चे कारणे काय आहेत?
    उत्तर: कार्यक्षमतेत वाढ, मोनोपोल नियंत्रण कमी करणे, सरकारी वाहिल्यांची ओझे कमी करणे.

44. प्रश्न: “उदारीकरण (Liberalisation)” काय म्हणजे?
    उत्तर: सरकारी नियंत्रण कमी करणे, बाजार‑स्वातंत्र्य वाढवणे, परकीय गुंतवणूक शक्यता वाढवणे.

45. प्रश्न: “वैश्वीकीकरण (Globalisation)” आणि औद्योगिक विकासातील संबंध काय आहे?
    उत्तर: परकीय व्यापाऱ्यांची वाढ, खुल्या बाजार, तंत्रज्ञान हस्तांतरण, स्पर्धात्मक वातावरण.

46. प्रश्न: “कौशल्य विकास” औद्योगिक व सेवा क्षेत्रात का गरजेचे आहे?
    उत्तर: उत्कृष्ट कामगार मिळवणे, तंत्रज्ञान वापराची क्षमता, गुणवत्तायुक्त सेवा.

47. प्रश्न: “इनोव्हेशन क्लस्टर (Innovation cluster)” म्हणजे काय?
    उत्तर: जिथे उद्योग, संशोधन संस्था, सेवा क्षेत्र एकत्र येऊन नवोन्मेष निर्माण करतात.

48. प्रश्न: औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण यांच्यात संघर्ष कसा होतो?
    उत्तर: प्रदूषण, संसाधन शोषण, जैवविविधता कमी होणे, पर्यावरणीय नियमांचे उल्लंघन.

49. प्रश्न: “हरित उद्योग (Green Industry)” म्हणजे काय?
    उत्तर: पर्यावरण अनुकूल तंत्रज्ञान वापरणारे उद्योग, कमी उत्सर्जन, पुनर्वापर, शाश्वत उत्पादन. Wikipedia

50. प्रश्न: भविष्यातील औद्योगिक व सेवा क्षेत्राचे प्रमुख ट्रेंड काय असतील?
    उत्तर: डिजिटलायझेशन, AI / मशीन लर्निंग, IoT, स्मार्ट उत्पादन, हरित तंत्रज्ञान, रिमोट सेवा, ग्लोबल वर्क फोर्स.