SUTRASANCHALAN SHAYRI: बँकिंग आणि वित्तीय संस्था

बँकिंग आणि वित्तीय संस्था

प्रश्न: बँक म्हणजे काय?
उत्तर: बँक म्हणजे त्या संस्था जी जमाखोरी स्वीकारतात (deposits घ्यायची) आणि कर्ज (loans) देतात, तसेच आर्थिक सेवा पुरवतात जसे चेकिंग खाते, बचत खाते, ट्रान्सफर सेवा इत्यादी.
प्रश्न: वाणिज्य बँक (commercial bank) आणि केंद्रीय बँक (central bank) यात काय फरक आहे?
उत्तर: वाणिज्य बँक म्हणजे सर्वसाधारण जनता व उद्योगांना सेवा देणारी बँक. केंद्रीय बँक राष्ट्रीय आर्थिक धोरण ठरवते, चलनप्रणाली नियंत्रित करते, बँकांचे बंधन ठरवते.
प्रश्न: भारतात केंद्रीय बँक कोणती आहे?
उत्तर: भारतातील केंद्रीय बँक म्हणजे Reserve Bank of India (RBI).
प्रश्न: केंद्रीय बँकेचे प्रमुख कार्य काय आहेत?
उत्तर: चलनप्रणाली नियंत्रण, बँकांचे नियमन व पर्यवेक्षण, खुल्या बाजारातील ऑपरेशन्स (OMO), बँक दर (bank rate) ठरवणे, आणि अंतिम कर्जदात्याची भूमिका.
प्रश्न: चलन म्हणजे काय?
उत्तर: एखाद्या देशात व्यवहारासाठी वैध मानले जाणारे पाणीफळीचे नाणी, नोटा आणि इतर चलन रूपे म्हणजे चलन.
प्रश्न: मुद्रा (money) च्या फंक्शन्स कोणत्या आहेत?
उत्तर: (1) विनिमय माध्यम (medium of exchange), (2) मूल्य मापन (unit of account), (3) मूल्य संचय (store of value), (4) देणी भरण्याची साधने (standard of deferred payment).
प्रश्न: बँकांचे प्रकार कोणते आहेत?
उत्तर: वाणिज्य बँका, बचत व कर्ज बँका, औद्योगिक बँका, सहकारी बँका, विकास बँका, निवेश बँका इत्यादी.
प्रश्न: बँकांचे प्रमुख स्रोत म्हणजे काय?
उत्तर: जमाखोरी (deposits), इतर बँकांकडून उधारी, चालू खाती (current accounts), बचत खाती (savings accounts).
प्रश्न: बँकांचे प्रमुख उपयोग (uses) म्हणजे काय?
उत्तर: कर्ज देणे (loans, advances), बिल डिस्काउंटिंग, ओव्हरड्राफ्ट सेवा, विदेशी देवाणघेवाण (foreign exchange), इत्यादी.
प्रश्न: क्रेडिट क्रिएशन (credit creation) म्हणजे काय?
उत्तर: बँक जमा झालेल्या पैशांचा काही भाग न राखता त्याचा एक भाग कर्ज स्वरूपात देणे, ज्यामुळे आर्थिक प्रणालीमध्ये चलनाचा प्रवाह वाढतो.
प्रश्न: नकदी राखीव प्रमाण (CRR, Cash Reserve Ratio) काय आहे?
उत्तर: तो टक्केवारी आहे की बँकांना त्यांच्या जमाखोरींच्या ठराविक टक्केवारीचे रक्कम केंद्रीय बँकेत नैकट ठेवावी लागते.
प्रश्न: Statutory Liquidity Ratio (SLR) म्हणजे काय?
उत्तर: ते टक्केवारी आहे की बँकांना त्यांच्या जमाखोरींच्या ठराविक टक्केवारी बँकेच्या स्वतःच्या बँकेत किंवा सरकारी सिक्युरिटीमध्ये ठेवावी लागते.
प्रश्न: रेपो दर (repo rate) म्हणजे काय?
उत्तर: केंद्रीय बँक वाणिज्य बँकांकडून त्वरित निधी उधार घेतल्यावर तिला देण्यात येणारा दर म्हणजे रेपो दर.
प्रश्न: रिवर्स रेपो दर (reverse repo rate) म्हणजे काय?
Antwort: वाणिज्य बँका केंद्रीय बँकेला तात्काळ निधी देतात तेव्हा दिल्या जाणारा दर म्हणजे रिवर्स रेपो दर.
प्रश्न: खुल्या बाजारातील ऑपरेशन (Open Market Operations, OMO) म्हणजे काय?
उत्तर: सरकारी सिक्युरिटी खरेदी व विक्री करून केंद्रीय बँक आर्थिक प्रणालीतील चलनपुरवठा नियंत्रित करते.
प्रश्न: “अंतिम कर्जदात्या” (lender of last resort) म्हणजे काय?
उत्तर: जर एखादी बँक दगावली असेल आणि तरतूद नसलेली असेल, तर केंद्रीय बँक तिला निधी देऊन ती वाचवू शकते.
प्रश्न: बँकांचे अस्थिरता (banking instability) म्हणजे काय?
उत्तर: जमा हत्य, तरतूद तुटणे, ऋण कर्ज फसणे यामुळे बँकिंग सिस्टीम अस्थिर होणे.
प्रश्न: ‘नॉन‑परफॉर्मिंग असेट्स’ (NPA) म्हणजे काय?
उत्तर: असे कर्ज जे वेळेत परतफेड होत नाहीत, ज्यामुळे ते निष्प्रभावी म्हणून मानले जातात.
प्रश्न: बँकिंग पुनर्रचना (banking reform) म्हणजे काय?
उत्तर: बँकांचे कार्य सुधारण्यासाठी धोरणात्मक बदल — नियमन बदल, पूंजी आधार सुधारणे, कामकाज सुधारणे.
प्रश्न: वित्तीय समावेश (financial inclusion) म्हणजे काय?
उत्तर: सर्व लोकांना बँक खाते, कर्ज सुविधा, विमा, बचत इत्यादी मूलभूत वित्तीय सेवा उपलब्ध होणे.
प्रश्न: माइक्रोफायनन्स (microfinance) म्हणजे काय?
उत्तर: कमी उत्पन्न असलेल्या लोकांना लघु कर्ज देणे, जेणेकरून ते स्वतःचे व्यवसाय सुरू करू शकतील.
प्रश्न: बँकेची पूंजी आधार (capital adequacy) म्हणजे काय?
उत्तर: बँकेकडे आपले जोखीम भाग स्ववित्तपोषित करण्यासाठी किती निधी आहे हे दर्शविणारा आनुपात.
प्रश्न: बँकेच्या नफ्याचे स्रोत काय आहेत?
उत्तर: व्याज उत्पन्न (interest income), शुल्क‑कमिशन (fees & commission), विदेशी देवाणघेवाण लाभ, सेवाक्षमतेचे उत्पन्न.
प्रश्न: कर्जदाराच्या क्रेडिट गुण (credit score) म्हणजे काय?
उत्तर: व्यक्ती किंवा संस्था पूर्वी केलेल्या कर्जांची परतफेड वेळेत केली की नाही, हे मापन करणारा गुणांक.
प्रश्न: बँकेचे संचालन खर्च (operating costs) कोणते?
उत्तर: कर्मचाऱ्यांचा वेतन, इमारतीचे भाडे/देखभाल, तंत्रज्ञान खर्च, कागदपत्र खर्च इत्यादी.
प्रश्न: अंतरराष्ट्रीय बँक (international bank) म्हणजे काय?
उत्तर: तो बँक जो अनेक देशांमध्ये सेवा करते — शाखा, सहयोग, विदेशी मुद्रा (foreign exchange) व्यवहार.
प्रश्न: बँकेचे जोखीम प्रकार कोणते?
उत्तर: क्रेडिट जोखीम, तरलता जोखीम, व्याज दर जोखीम, चालू बाजार जोखीम, संचालन जोखीम.
प्रश्न: “बँकिंग संकट (banking crisis)” कधी उद्भवतो?
उत्तर: जमा हटवणे (bank run), अत्यधिक खोटे कर्ज, तरतूद अभाव, आर्थिक मंदी आदी कारणांनी.
प्रश्न: अधिप्राप्ती (merger) व अखंडता (acquisition) यांच्या दोन उदाहरणे सांगू शकता का?
उत्तर: (उदाहरणं देशानुसार) एका मोठ्या बँकेने लहान बँक घेणे (acquisition), दोन बँकांचा विलय (merger).
प्रश्न: बँकेच्या नोंदींचे (accounting records) महत्त्व काय आहे?
उत्तर: पारदर्शकता, विश्वासार्हता, हिशेब नीट ठेवणे, बँकेचे आरोग्य तपासणे.

भाग – चलन आणि महागाई (किंमतवाढ / Inflation)

प्रश्न: महागाई (inflation) म्हणजे काय?
उत्तर: एक आर्थिक स्थिती जिथे वस्तू व सेवा सामान्य पातळीवर सतत वाढतात आणि चलनाची खरेदीशक्ती कमी होते.
प्रश्न: महागाईची मोजणी कशी केली जाते?
उत्तर: ग्राहक किंमत निर्देशांक (CPI), थोक किंमत निर्देशांक (WPI / PPI) इत्यादींचा वापर करून.
प्रश्न: मागणीनुसार प्रेरित महागाई (demand‑pull inflation) म्हणजे काय?
उत्तर: जेव्हा मागणी जास्त होते आणि पुरवठा त्याला प्रतिसाद देत नाही, तेव्हा किंमती वाढतात.
प्रश्न: खर्च‑धक्का (cost‑push inflation) म्हणजे काय?
उत्तर: उत्पादन खर्च (उदा. मजुरी, कच्चा माल) वाढल्यामुळे उत्पादने अधिक महाग होणे.
प्रश्न: संरचनात्मक महागाई (structural inflation) म्हणजे काय?
उत्तर: अर्थव्यवस्थेच्या विविध क्षेत्रांत असमंताप (मismatch) किंवा पुरवठा अडचणींमुळे होणारी महागाई.
प्रश्न: मेहरबानी महागाई (core inflation) म्हणजे काय?
उत्तर: त्यातून अन्न व ऊर्जेचे घटक वगळलेले महागाई दर — म्हणजे महागाईचा ‘स्वच्छ’ दर.
प्रश्न: हायपरइन्फ्लेशन (hyper‑inflation) म्हणजे काय?
उत्तर: अतिशय वेगाने मूल्यात वाढ होणे, जिथे चलनाचा मूल्य जवळजवळ नष्ट होण्याच्या स्थितीत येतो.
प्रश्न: महागाईचे दुष्परिणाम काय आहेत?
उत्तर: खरेदीशक्ती कमी होणे, बचतीचे मूल्य कमी होणे, अशा लोकांवर भार जास्तणे ज्यांची नफा‑श्रेणी सूचीत असते.
प्रश्न: महागाईवर नियंत्रण कसे करता येते?
उत्तर: मौद्रिक धोरण (money supply कमी करणे, व्याज दर वाढवणे), आर्थिक धोरण (कर वाढ, खर्च कमी करणे), मूल्य नियंत्रण उपाय.
प्रश्न: मुद्रास्फीति नियंत्रणासाठी केंद्रीय बँका कोणते साधने वापरतात?
उत्तर: रेपो दर बदलणे, खुल्या बाजारातील ऑपरेशन, CRR/SLR बदल, बँक दर बदलणे.
प्रश्न: महागाई आणि असमाधान (stagflation) म्हणजे काय?
उत्तर: अर्थव्यवस्थेमध्ये मंदीसह महागाई एकत्र असलेली स्थिती म्हणजे असमाधान.
प्रश्न: मुद्राव्यय (fiscal drag) म्हणजे काय?
उत्तर: कर संरचना व अंदाजानुसार करदायित्व बढ़णे जे महागाई नियंत्रणात मदत करते.
प्रश्न: मुद्रास्फीति पर indexation म्हणजे काय?
उत्तर: वेतन, कर, कर्जे यांना महागाई प्रमाणे समायोजन करणे म्हणजे indexation.
प्रश्न: महागाई दर कमी असताना काय होते?
उत्तर: खरीदार शक्ती वाढते, अर्थचक्र मंदावू शकतो, कर्ज घेणे सुलभ होऊ शकते.
प्रश्न: चलनांची स्थिरता (currency stability) का महत्त्वाची आहे?
उत्तर: व्यापार, गुंतवणूक आकर्षण, आर्थिक विश्वास, बाह्य चलन व्यवहार सुरक्षित ठेवण्यासाठी.
प्रश्न: चलन संकट (currency crisis) म्हणजे काय?
उत्तर: देशाची विदेशी चलन आरक्षित मर्यादित असल्यामुळे चलनाचे मूल्य वेगाने कोसळणे. Wikipedia
प्रश्न: पुनरडोमिनेशन (redenomination) म्हणजे काय?
उत्तर: चलनाच्या नोटांमधील शून्य कमी करणे किंवा नवीन चलन सुरू करणे. Wikipedia
प्रश्न: “Seigniorage” म्हणजे काय?
उत्तर: सरकारला नवीन नोटे छापल्याने होणारा लाभ — म्हणजे त्या नोटांच्या उत्पादन खर्च व बाजार मूल्यातील फरक. Wikipedia
प्रश्न: केंद्रीय बँकेची स्वतंत्रता (central bank independence) आणि महागाई यांचा संबंध काय आहे?
उत्तर: एक स्वतंत्र केंद्रीय बँक महागाई नियंत्रणात ठेवण्यास मदत करू शकते, कारण ती राजकीय दबावाशिवाय धोरण ठरवू शकते.
प्रश्न: वित्तीय संस्था व महागाई यांच्यातील परस्पर संबंध काय आहे?
उत्तर: वित्तीय संस्था जास्त कर्ज देतात तेव्हा आर्थिक प्रणालीतील चलन वाढते → महागाई वाढू शकते; उलट, महागाई जास्त झाल्यास व्याज दर वाढतात → कर्ज घेणे महाग जाते → आर्थिक क्रिया मंदावतात.