अर्थसंकल्प, करप्रणाली, पंचवार्षिक योजना, नियोजन आयोग / नीति आयोग (Budget / Budgeting)

 

1. प्रश्न: केंद्रीय अर्थसंकल्प (Union Budget) म्हणजे काय?
   उत्तर: एक आर्थिक दस्तऐवज जो सरकार भविष्यातील आर्थिक वर्षासाठी प्राप्ती व खर्च यांचा अंदाज सादर करते.

2. प्रश्न: भारतात अर्थसंकल्प दरवर्षी कधी सादर केला जातो?
   उत्तर: सामान्यतः 1 फेब्रुवारी रोजी (पूर्वी 1 फेब्रुवारीपासून सादर केला जातो) Maharashtra Board Solutions+1

3. प्रश्न: अर्थसंकल्पात “महसूल खर्च” (Revenue Expenditure) म्हणजे काय?
   उत्तर: सरकारच्या चालू कामकाजासाठी होणारा खर्च जसे मजुरी, पेंशन, उपभोग खर्च.

4. प्रश्न: अर्थसंकल्पात “पूंजी खर्च” (Capital Expenditure) म्हणजे काय?
   उत्तर: दीर्घकालीन संपत्ती निर्मितीसाठी होणारा खर्च — रस्ते, इमारती, अधोसंरचना इत्यादी.

5. प्रश्न: “घाटा अर्थसंकल्प” (Deficit Budget) म्हणजे काय?
   उत्तर: जेव्हा खर्च > प्राप्ती; म्हणजे सरकारचे अंदाजित खर्च त्याच्या महसूलापेक्षा जास्त असतो.

6. प्रश्न: “मागील अर्थसंकल्पातील अधिशेष” (Budget Surplus) म्हणजे काय?
   उत्तर: जेव्हा प्राप्ती > खर्च; म्हणजे सरकारला जास्त महसूल झाला.

7. प्रश्न: “प्रारंभिक घाटा (Primary Deficit)” म्हणजे काय?
   उत्तर: सरकारी सर्व व्याज खर्च वगळून उरलेला घाटा.

8. प्रश्न: “कार्यकारी घाटा (Fiscal Deficit)” म्हणजे काय?
   उत्तर: सरकारने अंतिम खर्च व महसूल यातील फरक जो तात्काळ वित्तपोषणातून भरावा लागतो.

9. प्रश्न: “सरकारी कर्ज (Public Debt)” म्हणजे काय?
   उत्तर: केंद्र व राज्य सरकारांनी काढलेले बाँड, रिणपत्रे व इतर कर्ज.

10. प्रश्न: “राज्य सुलभतेसाठी अर्थसंकल्प” (Appropriation Bill) म्हणजे काय?
    उत्तर: संसदेला पत्करण्यासाठी प्रस्तावित खर्च मंजूर करणारे विधेयक.

11. प्रश्न: “मनी बिल” (Money Bill) म्हणजे काय?
    उत्तर: कर व महसूल विषयक विधेयक, ज्यावर लोकसभेचा विशेष अधिकार असतो.

12. प्रश्न: अर्थसंकल्प सादर करणारा मंत्री कोण?
    उत्तर: भारताचा अर्थमंत्री (Finance Minister).

13. प्रश्न: “निर्धारित निधी (Grants-in-Aid)” अर्थसंकळात कोणत्या प्रकारे येतो?
    उत्तर: केंद्र सरकार राज्यांना काही विशिष्ट कामासाठी अनुदान देते; हे महसूल खर्चात गणले जाऊ शकते.

14. प्रश्न: “विभाजित अर्थसंकल्प” (Railway Budget) काय होते? आणि ते कधी एकत्र करण्यात आले?
    उत्तर: पूर्वी रेल्वे खर्चासाठी स्वतंत्र अर्थसंकल्प होता. ते 2017–18 च्या अर्थसंकल्पात मुख्य अर्थसंकल्पात विलीनी करण्यात आले. Testbook

15. प्रश्न: अर्थसंकल्पातील अंदाजपत्रक (Estimates) कोणत्या प्रमुख भागांत विभागले जाते?
    उत्तर: भाग A (Revenue Expenditure & Capital Expenditure) आणि भाग B (Loan Estimates).

16. प्रश्न: विकास खर्च (Development Expenditure) म्हणजे काय?
    उत्तर: जे खर्च देशाच्या विकासासाठी करतात — उद्योग, पायाभूत सुविधा, शिक्षण इ.

17. प्रश्न: “संमिश्र अर्थसंकल्प” (Composite Budget) म्हणजे काय?
    उत्तर: विविध सरकारी घटकांचा खर्च एका ठिकाणी जोडलेला अर्थसंकल्प.

18. प्रश्न: अर्थसंकल्पाचे धोरणात्मक उद्दिष्टे कोणती असतात?
    उत्तर: आर्थिक स्थिरता, वाढीची गती, सामाजिक न्याय, क्षेत्रीय संतुलन, कर्ज नियंत्रण.

19. प्रश्न: “माध्यमिक बजेट” (Supplementary Budget) म्हणजे काय?
    उत्तर: सध्याच्या वर्षात अतिरिक्त खर्चासाठी सादर केलेला अतिरिक्त बजेट.

20. प्रश्न: अर्थसंकल्प सादर करताना “केंद्रीय कर बदल” कसे सुचवतात?
    उत्तर: कर दर, नवीन कर स्लॅब, विशेष कर लागू करणे, कर सवलती बदलणे.

21. प्रश्न: “अनुदान vs कर्ज” मधला फरक काय?
    उत्तर: अनुदान म्हणजे परतफेड न करावी लागणारी मदत; कर्ज म्हणजे परतफेड करावे लागणारी रक्कम.

22. प्रश्न: अर्थसंकल्पातील “Other Expenditure” म्हणजे काय?
    उत्तर: त्यात प्रायोजित योजनांवर खर्च, विशेष मदत, विविध विभागांचा खर्च.

23. प्रश्न: “Revenue Deficit” म्हणजे काय?
    उत्तर: जेव्हा चालू खर्च > चालू प्राप्ती.

24. Prashna: भारत सरकारने अर्थसंकल्पातील “Railway Budget” मुख्य अर्थसंकल्पात विलीन केले ते कोणत्या वर्षी?
    उत्तर: 2017–18 च्या अर्थसंकाळात. Testbook

25. प्रश्न: “वित्तीय वर्ष” (Financial Year) भारतात कधी सुरू आणि संपते?
    उत्तर: 1 एप्रिल ते 31 मार्च.

26. प्रश्न: अर्थसंकाळातील “धान्य अनुदान, सामाजिक कल्याण” अशा खर्चांना कुठल्या श्रेणीत ठेवतात?
    उत्तर: महसूल खर्चात (Revenue Expenditure) किंवा अनुदान खर्चात.

27. प्रश्न: “Capital Receipt” म्हणजे काय?
    उत्तर: ज्या प्राप्ती परतफेड करणे आवश्यक असते — उदा. कर्ज, बाँड विक्री, पूंजी हस्तांतरण.

28. प्रश्न: अपेक्षित अर्थसंकाळातील “नाममात्र GDP” व “वास्तविक GDP” यांचा फरक कसा ध्यानात येतो?
    उत्तर: नाममात्र = चलनवाढ समाविष्ट; वास्तविक = महागाई समायोजित.

29. प्रश्न: केंद्र आणि राज्य सरकारच्या अर्थसंकाळातील समन्वय कसा राखला जातो?
    उत्तर: वित्त आयोग, कोषविभाग समन्वय, राजकोष भागीदारी.

30. प्रश्न: अर्थसंकाळातील “गुणवत्तेची टिकाव” (Sustainability) म्हणजे काय?
    उत्तर: खर्च व प्राप्ती दरम्यान संतुलन व कर्ज नियंत्रण टिकवणे.

---

भाग २: करप्रणाली (Taxation / Tax System)

31. प्रश्न: कर (Tax) म्हणजे काय?
    उत्तर: सरकारद्वारे जबरदस्ती वसूल केले जाणारी रक्कम जी परतफेड न करता चालते.

32. प्रश्न: प्रत्यक्ष कर (Direct Tax) व अप्रत्यक्ष कर (Indirect Tax) यात काय फरक आहे?
    उत्तर: प्रत्यक्ष कर थेट व्यक्ती/संस्थेवर लादला जातो (उदा. Income Tax), अप्रत्यक्ष कर वस्तूवर, सेवांवर लादला जातो (उदा. GST).

33. प्रश्न: भारतात कर संशोधन आणि वसुली कोणती संस्था करते?
    उत्तर: केंद्रीय प्रत्यक्ष कर बोर्ड (CBDT) व केंद्रीय अप्रत्यक्ष कर व सीमा शुल्क बोर्ड (CBIC).

34. प्रश्न: “आयकर स्लॅब” म्हणजे काय?
    उत्तर: वेगवेगळ्या उत्पन्न स्तरांवर वेगवेगळे कर दर लागू करणारे विभाग.

35. प्रश्न: “मूल्यवर्धित कर (VAT)” म्हणजे काय?
    उत्तर: वस्तू विक्रीवर लागू होणारा कर, पण भारतात आता GST ने बदलला आहे.

36. प्रश्न: “GST (Goods and Services Tax)” म्हणजे काय?
    उत्तर: एक एकत्रित कर प्रणाली जी वस्तू व सेवा विक्रीवर एकसंध कर लावते.

37. प्रश्न: GST चे मुख्य प्रकार कोणते आहेत?
    उत्तर: IGST (Centre-State), CGST (Central), SGST (State), UTGST.

38. Prashna: कोणत्या GST प्रकाराचा उपयोग राज्यांमधील व्यवहारावर होतो?
    उत्तर: IGST.

39. प्रश्न: “Input Tax Credit” म्हणजे काय?
    उत्तर: उत्पादनाच्या किंमतीमध्ये आधीचा कर वजा करणे.

40. प्रश्न: “कर सवलती (Tax Concessions / Exemptions)” म्हणजे काय?
    उत्तर: काही उत्पन्न, खर्च किंवा क्षेत्रांना करमुक्त किंवा कमी कर दर लागू करणे.

41. प्रश्न: “सेस” (Cess) म्हणजे काय?
    उत्तर: विशिष्ट कारण (उदा. शिक्षण, आरोग्य) साठी लागू असलेला अतिरिक्त कर.

42. प्रश्न: “शुल्क (Duties)” म्हणजे काय?
    उत्तर: आयात वा निर्यातांच्या वस्तूंवर लादलेला कर.

43. प्रश्न: “संपत्ती कर (Wealth Tax)” काय होता आणि तो का बंद झाला?
    उत्तर: संपत्तीवर लादलेला कर; भारतात तो 2015–16 नंतर बंद करण्यात आला.

44. प्रश्न: “उत्पादन कर (Excise Duty)” म्हणजे काय?
    उत्तर: वस्तू उत्पादनावर केंद्र सरकार लादलेला कर; GST ने मुख्यतः त्याचे स्वरूप बदलले.

45. प्रश्न: “सेवा कर (Service Tax)” काय होता आणि तो GST ने कसा बदलला?
    उत्तर: सेवा कर म्हणजे सेवा पुरवठ्यावर लादलेला कर; GST अंतर्गत सेवा कर समाविष्ट झाला.

46. Prashna: दोन प्रकारचे अप्रत्यक्ष कर कोणते?
    उत्तर: GST व शुल्क (Customs Duty).

47. प्रश्न: “Double taxation avoidance agreement (DTAA)” म्हणजे काय?
    उत्तर: भारत आणि इतर देशांसारखी कर करार ज्यामुळे एकच उत्पन्न दोनदा करमुक्त होण्यापासून वाचवतात.

48. प्रश्न: “Withholding Tax” (TDS) म्हणजे काय?
    उत्तर: मोबदल्याच्या रकमेचा काही भाग आधीच कर म्हणून वसूल करणे (उदा. वेतन, भाडे).

49. प्रश्न: “Tax Evasion” व “Tax Avoidance” यात फरक काय?
    उत्तर: Evasion = अनधिकृत कर चुकवणे, Avoidance = कायदेशीर मार्गाने कर कमी करणे.

50. प्रश्न: करपद्धती सुधारणा कशी करता येईल?
    उत्तर: कर दर सुलभ करणे, अनेक कर एकत्र करणे, कर सवलती कमी करणे, आधारभूत प्रणाली सुदृढ करणे.

---

भाग ३: पंचवार्षिक योजना / नियोजन

51. प्रश्न: भारतात पंचवार्षिक योजना म्हणजे काय?
    उत्तर: सरकार निर्धारित केलेल्या आर्थिक ध्येय व कार्यक्रमांसाठी 5 वर्षांची योजनाबद्ध आर्थिक नियोजन.

52. प्रश्न: भारतातील पहिली पंचवार्षिक योजना कधी सुरू झाली?
    उत्तर: 1951 ते 1956 हे पहिले पाच वर्षांचे नियोजन.

53. प्रश्न: पंचवार्षिक योजनांचे मुख्य उद्दिष्टे काय होती?
    उत्तर: आर्थिक विकास, सामाजिक न्याय, क्षेत्रीय समतोल, गरिबी निर्मूलन.

54. प्रश्न: 1990–92 दरम्यान योजना का थांबवली गेली?
    उत्तर: आर्थिक संकट व अनिश्चितता; त्या कालावधीला “Plan Holiday” म्हटले गेले. Maharashtra Board Solutions+1

55. प्रश्न: 12 वी पंचवार्षिक योजनेचे उद्दिष्टे काय होती?
    उत्तर: वेगवान, शाश्वत व सर्वसमावेशक वाढ राखणे; कृषी वाढ, नोकरी निर्मिती. Maharashtra Board Solutions

56. प्रश्न: पंचवार्षिक योजना आखणीचे मुख्य अंग कोणते?
    उत्तर: प्राथमिक योजना, राज्य योजना, क्षेत्रीय योजना, निधी वाटप.

57. Prashna: राज्य योजनांचे आणि केंद्र योजनांचे संबंध कसा राखला जातो?
    उत्तर: केंद्रीय अनुदान व मदत, समन्वय समिती, वित्त आयोग मार्गदर्शन.

58. प्रश्न: “Gadgil सूत्र” म्हणजे काय?
    उत्तर: राज्यांना केंद्रातून अनुदान वाटप करण्यासाठी वापरलेले सूत्र. Wikipedia

59. प्रश्न: “केवलिका योजना” (Flanking Programme) म्हणजे काय?
    उत्तर: क्षेत्रीय अशांत भागांतील विकासाला हे पूरक उपाय आहेत.

60. प्रश्न: पंचवार्षिक योजनांची निकट अवलंबन (monitoring) कसे होते?
    उत्तर: वार्षिक अहवाल, क्षेत्रीय निरीक्षण, योजनांचे पुनरावलोकन मंडळ.

61. प्रश्न: “शासन समिती” (Planning Committee) काय असते?
    उत्तर: योजना आयोग/निवड समिती ज्यात केंद्र व राज्यांची समिती असते.

62. प्रश्न: पंचवार्षिक योजना व आर्थिक पंचवर्ष (five-year rolling plan) यात काय फरक?
    उत्तर: पहिली निश्चित कालावधीसाठी असते; दुसरी सतत सुधारणा आधारित असते.

63. प्रश्न: पंचवार्षिक योजना ते नीति आयोग या परिवर्तनाचे कारणे काय होती?
    उत्तर: अधिक गतिशील, राज्य सहभागी, धोरण-अनुकूल नियोजन आवश्यकतेमुळे. IAS Book+3Maharashtra Board Solutions+3Testbook+3

64. प्रश्न: पंचवार्षिक योजना समाप्तीला “Five-Year Plan Era” कधी संपली?
    उत्तर: 31 डिसेंबर 2014 – नंतर 2015 पासून नीति आयोग कार्य सुरू. Maharashtra Board Solutions+1

65. प्रश्न: पंचवार्षिक योजना व “प्लॅन होलिडे” (Plan Holiday) म्हणजे काय?
    उत्तर: आर्थिक संकटामुळे योजनांची विरामावस्था जिथे योजना न बनवणे.

---

भाग ४: नियोजन आयोग / नीति आयोग (Planning Commission / NITI Aayog)

66. प्रश्न: भारतात नियोजन आयोग (Planning Commission) कधी स्थापन झाला?
    उत्तर: 15 मार्च 1950 रोजी. Bihar Board Solutions+2IAS Book+2

67. प्रश्न: नियोजन आयोगाच्या स्थापनेचे मुख्य उद्दिष्ट काय होते?
    उत्तर: देशाच्या विकासासाठी योजना आखणे, अनुदान वितरण करणे, समन्वय करणे.

68. प्रश्न: नियोजन आयोगाचे उपाध्यक्ष (Deputy Chairman) पदाचे दर्जा काय असायचा?
    उत्तर: ते केंद्रीय मंत्र्यांच्या समकक्ष दर्जा असायचा.

69. प्रश्न: नियोजन आयोगातील “राष्ट्रीय विकास परिषद (NDC)” म्हणजे काय?
    उत्तर: सर्व राज्यांचे मुख्यमंत्री व केंद्र सरकार यांचा एक मंच योजना मंजुरीसाठी. IAS Book+2Maharashtra Board Solutions+2

70. प्रश्न: नियोजन आयोगाच्या प्रमुख कार्यालयिय भूमिका काय होती?
    उत्तर: योजना बनवणे, अनुदान वाटप, योजना अंमलबजावणीवर देखरेख, आर्थिक धोरणे सूचन.

71. Prashna: नीति आयोग (NITI Aayog) स्थापनेची तारीख कोणती आहे?
    उत्तर: 1 जानेवारी 2015 रोजी. Maharashtra Board Solutions+2Maharashtra Board Solutions+2

72. प्रश्न: नीति आयोग का निर्माण करण्यात आले?
    उत्तर: नियोजन आयोगाला आधुनिक स्वरूप देणे, राज्यांना अधिक सहभाग देणे, धोरणात्मक दृष्टिकोन अधिक लवचिक करणे.

73. प्रश्न: नीति आयोगाची रचना (Structure) कशी आहे?
    उत्तर: अध्यक्ष (पंतप्रधान), उपाध्यक्ष, मुख्य प्रत्यक्ष, सदस्य, सल्लागार मंडळ, विभाग. IAS Book+2Maharashtra Board Solutions+2

74. प्रश्न: नीति आयोगाचे उपाध्यक्ष कोणांनी प्रथम होते?
    उत्तर: अरविंद पनगडिया. IAS Book+1

75. प्रश्न: नीति आयोग आणि राज्य सरकारे यांचे संबंध कसे आहेत?
    उत्तर: राज्यांना धोरण सल्ला, सहकार्यता, राज्य-केन्द्र समन्वय मदत.

76. प्रश्न: नीति आयोगाचे काही प्रमुख कार्यक्रम कोणते आहेत?
    उत्तर: “प्रती‎क्षमता सूची” (SDG India Index), स्थानिक स्वराज्य प्रकल्प, ग्रामीण विकास, कृषि सुधार योजना इ.

77. प्रश्न: नीति आयोगची कार्य पद्धत (Working Mechanism) काय आहे?
    उत्तर: विचार‑संवाद, राज्योंसोबत सहकार्य, विषय‑विभागीय कामविभाग.

78. प्रश्न: नीति आयोगाला “विचार टँक” (Think Tank) म्हणून का संबोधले जाते?
    उत्तर: धोरण संशोधन, सल्ला देणे, नवकल्पना मांडणे यासाठी. IAS Book+1

79. प्रश्न: Planning Commission आणि NITI Aayog यांच्यातील मुख्य फरक काय आहे?
    उत्तर: आयोग सर्व योजना आखणारा होतो, तर नीति आयोग सल्लागार, समन्वयक, धोरण आकारण्याचा केंद्र.

80. Prashna: आयोग हटवून नीति आयोग स्थापनेमागे कोणती धोरणात्मक कारणे होती?
    उत्तर: गतिशील जग, राज्य भूमिका वाढवणे, केंद्रीकृत नियंत्रण कमी करणे.

81. प्रश्न: नीति आयोग SDG (Sustainable Development Goals) अंमलबजावणीवर काय भूमिका बजावते?
    उत्तर: लक्ष्यांचे मूल्यांकन, निर्देशिका तयार करणे, राज्यांना मार्गदर्शन.

82. प्रश्न: नीति आयोगातील “प्रत्येक घर झुंड” (Housing) योजना, ग्रामीण विकास कसे हाताळते?
    उत्तर: धोरण, अभ्यास, प्रोत्साहन व समन्वय.

83. प्रश्न: नीति आयोग आणि वित्त आयोग यांचे परस्पर संबंध काय आहेत?
    उत्तर: वित्त आयोग निधी व वाटप ठरवतो; नीति आयोग धोरण व योजनांची दिशा देतो.

84. प्रश्न: नीति आयोगाकडे “सल्लागार (Special Invitees)” काय असतात?
    उत्तर: तज्ञ, आघाडीचे राजकीय/अर्थशास्त्रज्ञ ज्यांना प्रधानमंत्री नियुक्त करतात. Maharashtra Board Solutions+2Maharashtra Board Solutions+2

85. प्रश्न: “मनोरंजन निधी (Challenge Funds)” नीति आयोगात काय असतात?
    उत्तर: विशिष्ट उद्देशांसाठी नीती आयोग देणारे अनुदान स्वरूप, नवकल्पना प्रोत्साहित करणारे.

---

भाग ५: मिश्र / उन्नत प्रश्न

86. प्रश्न: अर्थसंकाळ, करप्रणाली व नियोजन यांच्यात परस्पर संबंध काय आहे?
    उत्तर: अर्थसंकाळ म्हणजे वित्तीय नियोजन; करप्रणाली महसूल गोळा करते; नियोजन त्या महसूल व अर्थसंकाळानुसार विकास कार्यक्रम ठरवते.

87. प्रश्न: भारतातील “मिश्रित अर्थव्यवस्था” या स्वरूपात अर्थसंकाळ आणि करप्रणालीची भूमिका कशी आहे?
    उत्तर: सरकार उपक्रम व हस्तक्षेप वापरते, कर प्रणाली ने नियंत्रित करते, योजनाशिस्त्र विविध क्षेत्रांना मिश्रित धोरण देतात.

88. प्रश्न: “दुहेरी कर (Double Tax)” समस्या कमी करण्याचे उपाय काय आहेत?
    उत्तर: DTAA करार, कर सवलती, क्रेडिट प्रणाली.

89. प्रश्न: “प्रशासकीय खर्च व विकास खर्च” यांचे संतुलन का आवश्यक?
    उत्तर: खर्च फक्त प्रशासनावर जाईल तर विकास थांबेल; विकास खर्चामुळे दीर्घकालीन उन्नती.

90. प्रश्न: “ऋण‑जीडीपी अनुपात” (Debt‑to‑GDP Ratio) अर्थसंकाळात का विचारला जातो?
    उत्तर: कर्जाचे प्रमाण अर्थव्यवस्थेच्या क्षमतेशी तुलना करतो, कर्ज टिकवण्यायोग्य आहे की नाही हे दर्शवतो.

91. प्रश्न: “टॅक्स-GDP अनुपात” म्हणजे काय आणि ते महत्त्वाचे का आहे?
    उत्तर: कर वसुली / जीडीपी = सरकारची कर क्षमता; देशाच्या सरकारची मजबूत अर्थसंकाळ क्षमता.

92. प्रश्न: नियोजन आयोग काळात “निर्यात प्रोत्साहन योजना” काय भूमिका बजावली?
    उत्तर: निर्यातीला सवलती, अनुदाने, धोरण सहाय्य.

93. प्रश्न: “नवीन भारत 2022” योजना व नीति आयोगाची भूमिका काय होती?
    उत्तर: त्या काळातील राष्ट्रीय दिशा; नीति आयोगने धोरण, प्राधिकरण, प्रगती निरीक्षण केले.

94. प्रश्न: “राज्य योजना आयोगे/बोर्ड” व “केंद्रीय योजना आयोग / नीति आयोग” यांचे सहकार्य कसे होते?
    उत्तर: राज्य योजना केंद्र योजनांसाठी समन्वय, अनुदान वितरण, धोरण सूचन.

95. प्रश्न: “निवड आयोग (Election Commission)” व “नीति आयोग” यांच्यातील कोणताही संबंध आहे का?
    उत्तर: थेट नाही, पण राज्य धोरणे व विकास कार्यक्रमात राजकीय स्थिरता आवश्यक.

96. प्रश्न: “लोक संचालनित अर्थसंकाळ” (Participative Budgeting) म्हणजे काय?
    उत्तर: नागरिक व समाज संघटनांना निर्णय प्रक्रियेत सहभागी करून अर्थसंकाळ आखणे.

97. प्रश्न: “खाजगी सहभाग (Private Participation)” योजना आखण्यात कशी येते?
    उत्तर: PPP मॉडेल, कर सवलती, भांडवल देणे, अनुदान देणे.

98. प्रश्न: अर्थसंकाळात “हरित अर्थसंकाळ / Green Budgeting” म्हणजे काय?
    उत्तर: पर्यावरण अनुकूल खर्च वाढवणे, प्रदूषण शुल्क, कार्बन कर, हरित प्रकल्पांना प्रोत्साहन.

99. प्रश्न: “कोविड-19 नंतर अर्थसंकाळ धोरणे, योजना व करप्रणाली कशी बदलली?”
    उत्तर: प्रोत्साहन पॅकेज, कर सवलती, अधिक सार्वजनिक खर्च, निर्यात‑उद्योग प्रोत्साहन.

100. प्रश्न: भविष्यातील नियोजन आणि करप्रणालीचे ट्रेंड काय असतील?
     उत्तर: डिजिटल कर प्रणाली (e‑tax), डेटा‑आधारित नियोजन, अधिक स्थानिक सहभाग, हरित कर, कर अद्ययावतता.