भारतीय राज्यघटनेतील शिक्षणाविषयक तरतुदींवर आधारित प्रश्न

 

भारतीय राज्यघटनेतील शिक्षणाविषयक तरतुदींवर आधारित (Objective) प्रश्न उत्तरासह व आवश्यक ठिकाणी थोडक्यात स्पष्टीकरणासह दिले आहेत.
हे प्रश्न स्पर्धा परीक्षा (MPSC, UPSC, शिक्षक भरती, पोलिस भरती, तलाठी इ.) साठी अत्यंत उपयुक्त आहेत.

---

🏛️ भारतीय राज्यघटनेतील शिक्षणाविषयक तरतुदी — सर्व वस्तुनिष्ठ प्रश्नोत्तर

---

भाग 1 : शिक्षणासंबंधी मूलभूत अधिकार

1. भारतामध्ये शिक्षण हा मूलभूत अधिकार कधी झाला?
   👉 उत्तर: २००२ (८६ वा घटना दुरुस्ती अधिनियम)
   स्पष्टीकरण: या दुरुस्तीने अनुच्छेद 21A अंतर्गत 6 ते 14 वयाच्या मुलांना मोफत व सक्तीचे शिक्षण देण्याची तरतूद केली.

2. अनुच्छेद 21A कोणत्या अधिकाराशी संबंधित आहे?
   👉 उत्तर: 6 ते 14 वर्षे वयोगटातील मुलांचे शिक्षणाचा अधिकार.

3. अनुच्छेद 21A कधी लागू झाला?
   👉 उत्तर: 1 एप्रिल 2010 (RTE Act अमलात आला तेव्हा)

4. RTE Act 2009 म्हणजे काय?
   👉 उत्तर: Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2009

5. RTE कायद्यानुसार मोफत शिक्षण कोणत्या वयोगटासाठी आहे?
   👉 उत्तर: 6 ते 14 वर्षे

6. RTE कायद्यानुसार प्रत्येक खासगी शाळेने किती टक्के जागा गरिब विद्यार्थ्यांसाठी राखून ठेवाव्यात?
   👉 उत्तर: 25%

7. अनुच्छेद 45 अंतर्गत काय आहे?
   👉 उत्तर: 6 वर्षाखालील बालकांसाठी प्रारंभिक बालसंवर्धन आणि शिक्षणाची तरतूद.

8. अनुच्छेद 46 कोणाशी संबंधित आहे?
   👉 उत्तर: अनुसूचित जाती, जमाती आणि इतर दुर्बल घटकांच्या शैक्षणिक व आर्थिक हितसंबंधाचे संरक्षण.

9. अनुच्छेद 29 आणि 30 कोणत्या अधिकाराशी संबंधित आहेत?
   👉 उत्तर: अल्पसंख्याकांचे शैक्षणिक अधिकार.

10. अनुच्छेद 30 अंतर्गत कोणाला शैक्षणिक संस्था स्थापन करण्याचा अधिकार आहे?
    👉 उत्तर: धार्मिक व भाषिक अल्पसंख्याकांना.

---

भाग 2 : राज्य धोरणातील निर्देशक तत्वे (Directive Principles)

11. अनुच्छेद 41 कोणाशी संबंधित आहे?
    👉 उत्तर: शिक्षण, काम व सार्वजनिक साहाय्याचा अधिकार.

12. अनुच्छेद 45 चे मूळ स्वरूप काय होते?
    👉 उत्तर: राज्याने 10 वर्षांत 14 वर्षांपर्यंतच्या सर्व मुलांना मोफत व सक्तीचे शिक्षण द्यावे.

13. अनुच्छेद 51A (क) अंतर्गत नागरिकांचे कोणते कर्तव्य आहे?
    👉 उत्तर: 6 ते 14 वयाच्या मुलांना शिक्षण देण्याची हमी पालकांनी द्यावी.

14. भारतीय राज्यघटनेत शिक्षण हा विषय कोणत्या यादीत आहे?
    👉 उत्तर: समवर्ती यादीत (Concurrent List)

15. शिक्षण समवर्ती यादीत कधी हलविण्यात आले?
    👉 उत्तर: 1976 (४२ वी घटना दुरुस्ती)

16. पूर्वी शिक्षण कोणत्या यादीत होते?
    👉 उत्तर: राज्य यादीत

17. राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 1986 कोणाच्या काळात जाहीर झाले?
    👉 उत्तर: राजीव गांधी यांच्या काळात

18. राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 मध्ये कोणत्या वयोगटावर भर देण्यात आला आहे?
    👉 उत्तर: 3 ते 18 वर्षे (Foundational to Secondary)

19. NEP 2020 अंतर्गत शिक्षणाची रचना कशी आहे?
    👉 उत्तर: 5+3+3+4 प्रणाली

20. NEP 2020 अंतर्गत उच्च शिक्षणात कोणती नवी परिषद स्थापण्याचा प्रस्ताव आहे?
    👉 उत्तर: Higher Education Commission of India (HECI)

---

भाग 3 : शैक्षणिक संस्था आणि आयोग

21. विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (UGC) कधी स्थापन झाला?
    👉 उत्तर: 1956

22. राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषद (NCERT) कधी स्थापन झाली?
    👉 उत्तर: 1961

23. NCERT चे मुख्यालय कुठे आहे?
    👉 उत्तर: नवी दिल्ली

24. NCTE म्हणजे काय?
    👉 उत्तर: National Council for Teacher Education

25. AICTE चे पूर्ण रूप काय?
    👉 उत्तर: All India Council for Technical Education

26. AICTE कधी स्थापन झाले?
    👉 उत्तर: 1945 (वैधानिक दर्जा: 1987)

27. राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठ (IGNOU) कधी स्थापन झाले?
    👉 उत्तर: 1985

28. IGNOU चे मुख्यालय कुठे आहे?
    👉 उत्तर: नवी दिल्ली

29. UGC चा कायदा कोणत्या वर्षी पारित झाला?
    👉 उत्तर: 1956

30. राष्ट्रीय ज्ञान आयोग (National Knowledge Commission) कधी स्थापन झाला?
    👉 उत्तर: 2005 (मनमोहन सिंग सरकार)

---

भाग 4 : ऐतिहासिक शिक्षण आयोग

31. राधाकृष्णन आयोग (1948-49) कोणासाठी होता?
    👉 उत्तर: उच्च शिक्षणासाठी

32. कोठारी आयोग (1964-66) चे घोषवाक्य काय होते?
    👉 उत्तर: “Education and National Development”

33. कोठारी आयोगाने कोणती शिक्षण प्रणाली सुचवली?
    👉 उत्तर: 10+2+3 प्रणाली

34. मुदालियार आयोग कोणत्या विषयासाठी होता?
    👉 उत्तर: माध्यमिक शिक्षणासाठी

35. वूड्स डिस्पॅच (1854) याला काय म्हटले जाते?
    👉 उत्तर: भारतातील शिक्षणाचे चार्टर

36. Hunter Commission (1882) कोणत्या शिक्षणावर होता?
    👉 उत्तर: प्राथमिक शिक्षण

37. सद्दलर आयोग (1917) कोणासाठी होता?
    👉 उत्तर: विद्यापीठ शिक्षण

38. WARDHA शिक्षण योजना (1937) कोणी मांडली?
    👉 उत्तर: महात्मा गांधी

39. WARDHA योजनेत कोणत्या प्रकारच्या शिक्षणावर भर दिला?
    👉 उत्तर: मूलाधारित (Basic Education)

40. राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 1968 कोठारी आयोगाच्या शिफारसींवर आधारित होते.
    👉 उत्तर: बरोबर ✅

---

भाग 5 : राज्यघटनेतील कलमे व शिक्षण

41. अनुच्छेद 350A बद्दल काय आहे?
    👉 उत्तर: अल्पसंख्याक भाषेतील मुलांना मातृभाषेत शिक्षण देण्याची तरतूद.

42. अनुच्छेद 350B काय सांगतो?
    👉 उत्तर: भाषिक अल्पसंख्यांकांसाठी विशेष अधिकारी नेमण्याची तरतूद.

43. अनुच्छेद 51A (क) मध्ये नागरिकांचे कोणते कर्तव्य नमूद केले आहे?
    👉 उत्तर: पालकांनी आपल्या मुलांना शिक्षण द्यावे.

44. अनुच्छेद 28 अंतर्गत कोणती बाब येते?
    👉 उत्तर: धार्मिक शिक्षणावर नियंत्रण.

45. अनुच्छेद 28(1) अंतर्गत —
    👉 उत्तर: राज्य चालविलेल्या शाळांमध्ये धार्मिक शिक्षण दिले जाऊ शकत नाही.

46. अनुच्छेद 28(3) अंतर्गत —
    👉 उत्तर: कोणत्याही विद्यार्थ्याला धार्मिक शिक्षण घेण्यास भाग पाडले जाऊ शकत नाही.

47. अनुच्छेद 19(1)(g) शिक्षणाशी कसा संबंधित आहे?
    👉 उत्तर: शिक्षण व्यवसाय म्हणून चालविण्याचा अधिकार (उदा. शैक्षणिक संस्था).

48. अनुच्छेद 51A(j) काय सांगतो?
    👉 उत्तर: वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद आणि चौकस विचार जोपासणे हे प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे.

49. अनुच्छेद 41 मध्ये ‘Right to Education’ चा उल्लेख कोणत्या स्वरूपात आहे?
    👉 उत्तर: राज्य धोरण निर्देशक तत्व म्हणून.

50. संविधानाच्या प्रस्तावनेत “शिक्षण” शब्द स्पष्टपणे नमूद आहे का?
    👉 उत्तर: नाही, पण “समान संधी” व “स्वातंत्र्य” यांचा संबंध शिक्षणाशी आहे.

---

भाग 6 : अन्य महत्त्वाचे मुद्दे

51. “Sarva Shiksha Abhiyan” कधी सुरू झाले?
    👉 उत्तर: 2001

52. “Mid-Day Meal Scheme” कधी सुरू झाली?
    👉 उत्तर: 1995

53. राष्ट्रीय माध्यमिक शिक्षण अभियान (RMSA) कधी सुरू झाले?
    👉 उत्तर: 2009

54. राष्ट्रीय उच्चतर शिक्षण अभियान (RUSA) कधी सुरू झाले?
    👉 उत्तर: 2013

55. साक्षर भारत अभियान कोणत्या वर्षी सुरू झाला?
    👉 उत्तर: 2009

56. NEP 2020 अंतर्गत शाळेचे शिक्षण कोणत्या टप्प्यांत विभागले आहे?
    👉 उत्तर: Foundation, Preparatory, Middle, Secondary

57. भारतामध्ये साक्षरतेचा अधिकार कोणत्या अनुच्छेदांत अंतर्भूत आहे?
    👉 उत्तर: अनुच्छेद 21A

58. भारतातील पहिली राष्ट्रीय शिक्षण धोरण कधी आली?
    👉 उत्तर: 1968

59. तीन भाषा सूत्र (Three Language Formula) कोणी सुचवले?
    👉 उत्तर: कोठारी आयोग

60. ‘शिक्षण हे सर्वांगीण विकासाचे साधन आहे’ हे कोणत्या आयोगाने सांगितले?
    👉 उत्तर: कोठारी आयोग 

    ---

    🏛️ भारतीय राज्यघटनेतील शिक्षणाविषयक तरतुदी (भाग २)

    ---

    भाग 7 : शिक्षणावरील राज्यघटनेतील सुधारणा आणि तरतुदी

    61. ८६ वी घटना दुरुस्ती कायद्यानुसार कोणता नवीन अनुच्छेद समाविष्ट झाला?
        👉 उत्तर: अनुच्छेद 21A
        स्पष्टीकरण: ६ ते १४ वर्षे वयोगटातील मुलांना मोफत व सक्तीचे शिक्षण देण्याचा अधिकार.

    62. ८६ व्या दुरुस्तीने कोणत्या अनुच्छेदात बदल केले?
        👉 उत्तर: अनुच्छेद 45 आणि 51A (क)

    63. ४२ वी घटना दुरुस्ती (1976) ने शिक्षण कोणत्या यादीत हलवले?
        👉 उत्तर: राज्य यादीतून समवर्ती यादीत.

    64. अनुच्छेद 45 मध्ये कोणत्या वयोगटासाठी बालसंवर्धनाची तरतूद आहे?
        👉 उत्तर: ६ वर्षांखालील मुलांसाठी.

    65. RTE कायदा कोणत्या अनुच्छेदावर आधारित आहे?
        👉 उत्तर: अनुच्छेद 21A

    66. अनुच्छेद 46 कोणत्या उद्देशासाठी आहे?
        👉 उत्तर: अनुसूचित जाती-जमातींच्या शिक्षण व आर्थिक उन्नतीसाठी.

    67. अनुच्छेद 30(1) काय सांगतो?
        👉 उत्तर: अल्पसंख्याकांना शैक्षणिक संस्था स्थापण्याचा आणि चालविण्याचा अधिकार.

    68. अनुच्छेद 28 कोणत्या प्रकारच्या शिक्षणावर मर्यादा घालतो?
        👉 उत्तर: धार्मिक शिक्षणावर.

    69. अनुच्छेद 350A नुसार मातृभाषेत शिक्षण कोणासाठी आवश्यक आहे?
        👉 उत्तर: अल्पसंख्याक भाषिक मुलांसाठी.

    70. अनुच्छेद 350B अंतर्गत कोणत्या पदाची तरतूद आहे?
        👉 उत्तर: भाषिक अल्पसंख्यकांचे विशेष अधिकारी.

    ---

    भाग 8 : शिक्षणाशी संबंधित आयोग व धोरणे

    71. कोठारी आयोगाचे अध्यक्ष कोण होते?
        👉 उत्तर: डॉ. दै. एस. कोठारी

    72. राधाकृष्णन आयोगाने कोणत्या विषयावर भर दिला?
        👉 उत्तर: उच्च शिक्षणाचे राष्ट्रीयकरण आणि दर्जा सुधारणा.

    73. मुदालियार आयोग कोणत्या वर्षी नेमला गेला?
        👉 उत्तर: 1952

    74. WARDHA शिक्षण योजना कोणी प्रस्तावित केली?
        👉 उत्तर: महात्मा गांधी

    75. WARDHA शिक्षण योजनेचे दुसरे नाव काय होते?
        👉 उत्तर: मूलाधारित शिक्षण (Basic Education Scheme)

    76. राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 1968 ने कोणत्या भाषेवर भर दिला?
        👉 उत्तर: हिंदी (राष्ट्रीय एकता)

    77. राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 1986 मध्ये कोणती नवी संकल्पना आली?
        👉 उत्तर: Operation Blackboard आणि महिला शिक्षणावर भर.

    78. NEP 2020 नुसार शालेय शिक्षणाची रचना काय आहे?
        👉 उत्तर: 5+3+3+4 प्रणाली.

    79. NEP 2020 अंतर्गत शिक्षणाचे उद्दिष्ट काय आहे?
        👉 उत्तर: सर्वांगीण विकास, कौशल्याधारित शिक्षण आणि बहुभाषिकता.

    80. NEP 2020 अंतर्गत ‘GER 100%’ चे लक्ष्य कोणत्या वर्षासाठी ठेवले आहे?
        👉 उत्तर: 2030 पर्यंत.

    ---

    भाग 9 : शैक्षणिक संस्था आणि नियामक मंडळे

    81. NCERT चा मुख्य उद्देश काय आहे?
        👉 उत्तर: शैक्षणिक संशोधन व शालेय अभ्यासक्रम तयार करणे.

    82. NCTE काय नियंत्रित करते?
        👉 उत्तर: शिक्षक शिक्षण (Teacher Education).

    83. AICTE कोणत्या प्रकारचे शिक्षण नियंत्रित करते?
        👉 उत्तर: तांत्रिक आणि अभियांत्रिकी शिक्षण.

    84. UGC कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित आहे?
        👉 उत्तर: विद्यापीठ व महाविद्यालय शिक्षण नियमन.

    85. RUSA चा उद्देश काय आहे?
        👉 उत्तर: उच्च शिक्षणाची गुणवत्ता वाढविणे आणि समानता साधणे.

    86. Sarva Shiksha Abhiyan कोणत्या कार्यक्रमाशी निगडित आहे?
        👉 उत्तर: प्राथमिक शिक्षण सर्वांसाठी (Universal Elementary Education).

    87. राष्ट्रीय साक्षरता अभियान (NLM) कधी सुरू झाले?
        👉 उत्तर: 1988

    88. Mid-Day Meal Scheme चा मुख्य उद्देश काय आहे?
        👉 उत्तर: शाळेत उपस्थिती वाढविणे आणि पोषण सुधारणे.

    89. समग्र शिक्षा अभियान (Samagra Shiksha Abhiyan) कधी सुरू झाले?
        👉 उत्तर: 2018

    90. समग्र शिक्षा अभियानात कोणते तीन कार्यक्रम एकत्र करण्यात आले?
        👉 उत्तर: SSA + RMSA + Teacher Education

    ---

    भाग 10 : शिक्षण आणि सामाजिक न्याय

    91. अनुच्छेद 46 कोणासाठी विशेष आहे?
        👉 उत्तर: अनुसूचित जाती-जमाती आणि सामाजिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी.

    92. अनुच्छेद 15(4) कशाशी संबंधित आहे?
        👉 उत्तर: मागासवर्गीयांसाठी शैक्षणिक आरक्षण.

    93. अनुच्छेद 15(5) अंतर्गत काय केले गेले?
        👉 उत्तर: खासगी शैक्षणिक संस्थांमध्येही आरक्षण लागू.

    94. अनुच्छेद 16(4) कोणाशी संबंधित आहे?
        👉 उत्तर: शिक्षण व नोकरीत मागासवर्गीयांसाठी आरक्षण.

    95. अनुच्छेद 29(2) काय सांगतो?
        👉 उत्तर: धर्म, वंश, भाषा इत्यादी कारणांवरून शिक्षण नाकारता येणार नाही.

    96. अनुच्छेद 30(2) नुसार सरकारकडून अनुदान घेतल्यावर कोणती अट लागू नाही?
        👉 उत्तर: अल्पसंख्यांक संस्था अनुदान घेतल्यामुळे आपले अधिकार गमावत नाहीत.

    97. ‘Education for All’ हे घोषवाक्य कोणत्या कार्यक्रमाचे आहे?
        👉 उत्तर: Sarva Shiksha Abhiyan.

    98. “Education is a powerful instrument of social change” हे विधान कोणाचे आहे?
        👉 उत्तर: कोठारी आयोग.

    99. NEP 2020 अंतर्गत कोणत्या भाषेला प्रोत्साहन देण्यात आले आहे?
        👉 उत्तर: मातृभाषा / प्रादेशिक भाषा (Foundational Stage मध्ये).

    100. भारतीय राज्यघटनेनुसार शिक्षण हा अधिकार आणि कर्तव्य दोन्ही आहे.
         👉 उत्तर: बरोबर ✅
         स्पष्टीकरण: अनुच्छेद 21A नुसार हा अधिकार आहे, आणि अनुच्छेद 51A (क) नुसार पालकांचे कर्तव्य आहे.

    ---

    👉 भारतीय राज्यघटनेतील शिक्षणाविषयक तरतुदी तीन प्रमुख स्वरूपात आहेत:

    1. मूलभूत अधिकारांत (अनु. 21A, 29, 30)

    2. राज्य धोरण निर्देशक तत्वांत (अनु. 41, 45, 46)

    3. नागरिक कर्तव्यांत (अनु. 51A)